Do
spotkania z księdzem Andrzejem Gilem i komisarzem Zbigniewem Enką, tytułowymi
psem i klechą, dotychczas doszło dwukrotnie: w 2007 wydawnictwo Fabryka Słów
wypuściło powieść Pies i klecha: Przeciw
wszystkim, by rok później powrócić z kontynuacją zatytułowaną Tancerz. W tym roku zaś możliwość
kolejnego zetknięcia się z dziwacznym duetem umożliwiło wydawnictwo Powergraph,
wypuszczając w ebooku zbiór opowiadań Pies
i klecha. Żertwa i inne historie.
Czasem
mam wrażenie, że żyjemy w czasach terroru oryginalności – a właściwie tych,
którzy pragną go za wszelką cenę, kręcąc nosem i sarkając na prawo i lewo,
marudząc znad kart książki, że „przecież to już było”, dla których
kombinatoryka jest tylko autorską wymówką dla twórczej impotencji i braku
pomysłów. A potem patrzę na Pokój światów Pawła Majki, wypełniony
archetypami aż po czubek okładki, wykorzystujący motywy setek powieści
przygodowych, lecz przy okazji tak niebanalny i bezwstydnie rozrywkowy i choćbym
chciał, nie mogę pozbyć się dobrego humoru.
Wojciech
Chmielarz był dotychczas znany jako autor pozytywnie przyjętych powieści
kryminalnych, najwyraźniej jednak nabrał ochoty na literacki skok w bok –
bowiem Królowa głodu jest utworem stricte fantastycznym, łączącym
motywy SF, fantasy i westernu, doprawiając je odrobiną horroru. Przyznam
szczerze, że nie miałem wcześniej do czynienia z prozą Chmielarza i nie do
końca wiedziałem, czego się spodziewać: opis książki nie wyjaśniał za wiele,
zaś pierwszy kontakt z samym tekstem był… cóż, taki sobie.
Anna
Kańtoch użyła kiedyś, w odniesieniu do swojego opowiadania z antologii Rok
po końcu świata, określenia „oszukany steampunk” – coś, co niby wpisuje się
w ramy konwencji „wieku pary”, ale nie do końca odpowiada potocznemu jej oglądowi.
Po lekturze debiutanckiej powieści Emila Strzeszewskiego odnoszę wrażenie, że
do Ektenii owo określenie również nieźle by pasowało: niby mamy
cuda techniki – sterowce, rozwój kolei, a nawet paromaty grające w szachy – ale
to tylko warstwa wierzchnia, pod którą próżno szukać gadżeciarstwa i zachwytu
nad „kolejnym wielkim krokiem dla ludzkości”.
Znaleźć można natomiast solidną dawkę koszmarów.
Steampunk
zazwyczaj kojarzy się z rozwojem i postępem, siłą intelektu; czasami, gdy
technologia nie jest wroga, nie chce zrobić z ludzi baterii alkalicznych, lecz
podporządkowuje im się całkowicie, dzięki czemu opadają bariery geograficzne i
społeczne, a ludzkość zmierza – jakkolwiek absurdalnie by to nie brzmiało – ku
lepszej przyszłości. I choć błędem byłoby postrzegać Ektenię
przez pryzmat takiego optymistycznego schematu progresji, to bez trudu można
znaleźć podstawę, na jakiej zasadza się zarówno dzieło Strzeszewskiego, jak i
ogólna konwencja – mianowicie zainteresowanie czasem przełomu, punktem
przejścia między jednym porządkiem a drugim oraz wszystkimi implikacjami, jakie
niesie ondla społeczeństwa. Jednocześnie jednak widać wyraźnie różnicę w
podejściu do tej kwestii. Podczas gdy dla wielu powieści steampunkowych ów
okres przełomu jest tylko tłem dla fabuły, funkcjonującym nierzadko tylko jako
maszynka do produkowania gadżetów, o tyle w Ektenii stanowi on
jądro historii, tym istotniejsze, że autor zdaje się odrzucać przekonanie, że
postępujące zmiany koniecznie muszą ze sobą nieść poprawę.. Znaczące w tym
kontekście jest również tło wydarzeń powieści: konflikt między Prusami
Zakonnymi a Wschodniobałtami, skutkujący długotrwałą i wyniszczającą wojną. A
wojna jest wszak jednym z najważniejszych czynników generujących zmiany
historyczne – nie tylko obala królów i przesuwa granice, lecz wywraca do góry
nogami całe hierarchie społeczne: człowiek przestaje być jednostką, a zaczyna
być częścią organizacji wyższego rzędu; stare prawa przestają obowiązywać,
zastąpione nowymi definicjami. Życie wymaga stosowania się do innych reguł oraz
strategii przetrwania, odmiennych sposobów oceny zachowań ludzkich,
dostosowanych do zmienionego porządku społecznego. Strzeszewski wybrał więc
znakomitą scenografię dla swojego, rozpisanego na cztery akty, koszmaru
przemian.
W Widmie
przyszłości niewiele jeszcze widać zwiastunów nadchodzącego szaleństwa:
całość zaczyna się jak kryminał i długo oscyluje wokół niego, lecz wraz z
upływem czasu opowieść o kabaliście Sarmencie, szukającym przepisu na
stworzenie golema i opętanego pragnieniem poznania Prawdy rezygnuje z
gatunkowego kubraczka, zagłębiając się w świat ludzkich ułomności, żądz i
bezwzględności, otwierających drzwi koszmarowi. W Glinianym golemie mamy
do czynienia z rannym żołnierzem, poddawanym pionierskiej terapii przeszczepu
glinianej protezy. Z jego perspektywy – okaleczonego, słabego i bezwolnego
człowieka – czytelnik obserwuje postępujące działania wojenne, zezwierzęcenie i
szaleństwo coraz mocniej rozpełzające się po świecie; tym potworniejsze, że
można mu się tylko biernie przyglądać. Jednocześnie granica między koszmarami
jawy i snu rozmywa się, podobnie jak podmiotowość bohatera, która całkiem już
rozpada się w następnym tekście, Karnej kolei. Przedstawiona w nim
historia młodego chłopca pełniącego służbę na tytułowej kolei, przeżywającego
czegoś na kształt schizofrenii czy rozdwojenia jaźni ociera się chwilami mocno
o horror: wojna przesunęła wszelkie granice, negując nie tylko jednostkową
wolność, ale poczucie człowieczeństwa w ogóle, przez co trudno już powiedzieć,
kto tak naprawdę jest tu potworem. Wreszcie w Tarocie dla ułomnych patrzymy
oczami wojskowego weterana jak świat tonie w gniewie i szaleństwie uwolnionym
przez ból człowieka, w glinie odsłaniającej ludzkie grzechy i sycącej się nimi,
przed którą nie ma ratunku ani ucieczki, a jedyne, co można zrobić, to zmierzyć
się z Prawdą.
Strzeszewskiego
jednak wydają się interesować nie tylko przemiany społeczne, powodowane przez
wojnę i wynalazek gliny, wykorzystywany przez zdesperowany Zakon, lecz także –
a może przede wszystkim – przemiany wewnętrzne, dotykające ludzkiej moralności
i duchowości. Cała Ektenia przesycona jest mistycyzmem i wątkami
religijnymi, ale przepuszczonymi przez filtr subiektywnego spojrzenia, którego
autor jednak przed czytelnikiem nie odkrywa. Choć glina i golemy odgrywają w
opowiadaniach zasadniczą rolę, Strzeszewski nie zdradza, czym tak naprawdę są,
jakie jest ich zadanie, ani czym stały się dla kabalisty Sermenta; tak samo jak
nie opisuje objawień Wyroczni, a jedynie reakcje wybranych i implikacje ich
działań. Nawet sam koszmar, jaki spada na świat, jawi się jako coś nie do końca
zdefiniowanego: z jednej strony szaleństwo, totalny rozpad i przenicowanie
rzeczywistości, z drugiej – swego rodzaju „dotyk Boga”, wobec którego nic się
nie ukryje, na wierzch wypłyną wszelkie tajemnice, a wszystko stanie się na
swój sposób czystsze i bardziej prawdziwe.
Niebagatelną
rolę w budowaniu tego mistycznego, a zarazem mocno apokaliptycznego klimatu ma
styl autora: dość minimalistyczny, a jednocześnie niemal poetycki, niezwykle
barwny i przemyślany. Strzeszewski płynnie potrafi przejść od zahaczającej o
grafomanię gazetowej powieści odcinkowej, poprzez niesamowicie emocjonalne,
niemal klaustrofobiczne fragmenty historii kalekiego żołnierza, aż po
oniryczne, przerażające wizje „triumfu gliny”. Chwilami co prawda ma się
wrażenie, że autor popada w lekką egzaltację, skutkującą przesadą i
sztucznością, ale są to rzadkie przypadki – zresztą, biorąc pod uwagę, że
powieść była pisana przez lata, trudno się dziwić, że nie wszystko idealnie się
„klei”.
Ektenia
to bez wątpienia książka intrygująca: bierze z konwencji steampunka
wybrane elementy, doprawia je ciężkim, dusznym klimatem, garścią niebanalnych
pomysłów i znakomitym stylem. Nie ma tu miejsca na fikuśne stroje czy
skomplikowane ponad miarę wynalazki, nie znajdziemy w niej beztroskiego
optymizmu ani przygody w towarzystwie awanturników i pięknych dam. Ba, nawet
tradycyjnej fabuły tu nie uświadczymy; miast tego zanurzymy się w estetykę
sennego koszmaru, którego logiki do końca nie znamy i zapewne nie poznamy
nigdy, a jedyne, czego możemy być pewni to fakt, że wcześniej czy później coś
przyjdzie i wbije nas w ziemię. Nie każdemu musi to przypaść do gustu –
podobnie jak fakt wydania Ektenii tylko w formie ebooka – ale
jeśli ktoś ma ochotę na ciekawy, autorski zamysł, opakowany dodatkowo w
naprawdę przemyślaną formę, to książką Strzeszewskiego zdecydowanie
zainteresować się powinien.
Przez
internety przewala się teraz lawina pod tytułem „Graham Masterton na Krakonie”;
padają oskarżenia pod adresem Organizatorów, ci odbijają piłeczkę, a potrzebę
wypowiedzenia się w tej sprawie poczuł chyba każdy – nawet jeśli na imprezie
nie był, nie widział – a żółć wylewa li tylko w oparciu o słowa brytyjskiego
pisarza. Ja się tym specjalnie zajmować nie będę – szczerze powiedziawszy
przekroczyło to poziom żenady pod każdym możliwym względem, a ilość wydobywającego
się z każdej strony hejtu skutecznie odstrasza od czytania. Ja po prostu
napiszę, jak w moim odczuciu wypadł Krakon 2013. A niestety nie wypadł
szczególnie dobrze…
Po lekturze Pożądania trzeba
przyznać, że Powergraph potrafi trollować. Nie da się bowiem inaczej określić tej
sytuacji: książka wydana w środku boomu na „porno dla mamusiek” i pikantne
paranormale, o chwytliwym i kojarzącym się jednoznacznie tytule, z okładką
sugerującą określoną zawartość… i treścią, która nijak ma się do oczekiwań
szarego czytelnika. Hedonizm? Frywolne igraszki? Powłóczyste spojrzenia i
spocone ciała splecione w uścisku po miłosnych uniesieniach? Znajdą się…
przynajmniej w pewnym sensie. Zresztą, czy opis na tylnej okładce może kłamać?
Zerknijmy:
Oto dwanaście tekstów
współczesnych polskich pisarzy.
Trzeba przyznać, że udało się
zgromadzić w antologii naprawdę interesujący zestaw nazwisk. Mamy więc pisarzy
„tradycyjnie” kojarzonych z Powergraphem, jak Jakub Małecki i Michał
Cetnarowski; autorów z obszaru gatunkowego – Łukasza Orbitowskiego i Marcina
Przybyłka; utytułowanych, takich jak Anna Kańtoch i Szczepan Twardoch, jak i
młodą stażem Bernadetę Prandzioch. Do tego Wit Szostak, Piotr Rogoża, Jakub
Nowak i Jarosław Urbaniuk… Innymi słowy mocny koktajl stylów, pomysłów i
estetyk. Przynajmniej do pewnego stopnia…
Pierwszy
tom Przedksiężycowych
był niczym solidna i pyszna przystawka. Z jednej strony sama w sobie sycąca –
oferująca znakomitą wizję miasta-molocha i społeczeństwa czasów wynaturzonej
Ponowoczesności, bardzo dobrze napisana i momentalnie wciągająca czytelnika w
gęsty klimat świata „końca wieku”. Z drugiej – obiecująca literackie frykasy
nie obciążające przy tym żołądka. Jak więc prezentuje się drugi tom, gdy
wreszcie wylądował na talerzu i wbiło się weń sztućce? Wciąż jest to rzecz
bardzo smaczna, acz niektóre składniki posiekano chyba zbyt drobno.
To,
co najmocniej rzuca się w oczy podczas czytania, to znaczne przesunięcie w
konstrukcji fabuły. Poprzednio mieliśmy w zasadzie dwie główne perspektywy:
zewnętrzną Daniela – kosmicznego rozbitka, zmuszonego radzić sobie w całkowicie
obcym świecie i wewnętrzną, związaną z wątkiem Kairy i Finnena, ewoluującym od
opowieści awanturniczej i kryminału ku zdecydowanie cięższym tematom. Obydwie
te perspektywy koniec końców splatały się w jedną większą, w której centrum
leżało samo Lunapolis. Nie będzie wielką przesadą stwierdzenie, że pierwszy tom
przede wszystkim zarysowywał rzeczywistość, w jakiej egzystować będą
bohaterowie: określił kształt społeczeństwa, jego hierarchię wartości, prawa i
stopień rozwoju technologicznego, koncepcję Skoków, drabinkę miast oraz kilka
innych kwestii. Dzięki temu w drugim tomie – mając już opracowane reguły
rządzące światem – można było bardziej skupić się na bohaterach, zejść z
poziomu konstruowania labiryntu do ochoczo krążących po nich robaczków. A tych
jest całkiem sporo: Kańtoch znacząco rozszerzyła wachlarz postaci, których
działania śledzić będzie czytelnik, odsuwając niektórych na drugi plan, bądź to
rzucając nieco światła na skrytych dotychczas w cieniu.
Lunapolis.
Urbanistyczne cacko – dosłownie i w przenośni. Pomnik rozbuchanej, artystycznej
wyobraźni w jej najbardziej fantazyjnej postaci. Raj dla pisarzy, malarzy,
aktorów i każdego, kto potrafi tworzyć, przywdziewać bądź zdzierać maski.
Miejsce, gdzie nie trzeba się przejmować starością, brzydotą i chorobą, a
śmierć – jak niemal wszystko tutaj – ma wymiar estetyczny. Świat zaskakujących
rozwiązań technologicznych, mistycyzmu i dekadencji, gdzie nuda wynika
najczęściej tylko z twojej nieumiejętności wybrania rozrywek. Miasto utopijne.
I, jak każda utopia, stanowi przedsionek piekła.
Fabuła powieści
przebiega dwutorowo. Z jednej strony śledzimy historię Finnena i Kairy –
artysty-lekkoducha i idealistki z dobrego domu, która pragnie się z niego
wyrwać i uciec od na wpół szalonego ojca. To, co z początku wydawało się
Finnenowi interesującą przygodą zapewniającą dreszczyk emocji, wkrótce rozrasta
się do rozmiarów o jakich mu się nie śniło – ze szpiegostwem, morderstwem i
spiskiem w rolach głównych. Z drugiej obserwujemy poczynania Daniela
Pantalekisa – astronauty uwięzionego w dziwnym, zupełnie dlań niezrozumiałym
miejscu, rządzącym się szalonymi zasadami, gdzie wszystko wokół rozpada się i
gnije w zastraszająco szybkim tempie, a ludzie porozumiewają się niezrozumiałym
językiem. Dookoła nich roztacza się
ostatni główny bohater: samo Lunapolis, negujące wszelką pragmatykę i
utylitaryzm, ze swoimi bogami – tytułowymi Przedksiężycowymi – uśpionymi na
dnie wielkiej studni, w ciemności czekającymi na Przebudzenie.
W życiu bym nie pomyślał, że mógłbym przeżywać jakąś imprezę
tak długo i to z różnych powodów. Nigdy bym również nie przypuszczał, że
wszystkie plany i zamierzenia, jakie powziąłem przed wyruszeniem w drogę, pójdą
się chędożyć, a mimo to wyjadę z Poznania z bananem na twarzy.
Nadal żałuję, że udało mi się dotrzeć na festiwal dopiero w
piątek późnym wieczorem – raz, że przeszły mi koło nosa ciekawe prelekcje, dwa
– wzorem poprzedniej edycji, także i tym razem odpowiedni rozmiar Pyrkonowych
koszulek wymieciono już pierwszego dnia i musiałem obejść się smakiem. Damn it.
Ale i tak było świetnie.. choć może niekoniecznie dzięki potwornej
duchocie i ciasnocie, jaka panowała w (niemal każdej) sali prelekcyjnej,
konieczności pilnowania portfela przed przyzywającymi nerd-dobrami maści
wszelakiej i solidnym ładunkiem sucharów, jakimi rzucano na niektórych
panelach.
Ale to szczegóły, które nikną w zestawieniu z cudownymi
chwilami, jakie następowały później.
Nie potrafię wyjaśnić, czemu ubzdurałem sobie, gdy pierwszy raz zobaczyłem okładkę powieści Czarne Anny Kańtoch, że to z pewnością będzie historia w klimatach noir.
Może to przez grafikę zdobiącą tom, która natychmiast przywiodła mi na
myśl tajemniczą kobietę fatalną? Albo tytuł kojarzący się – za sprawą
kolorystycznego odniesienia – z opowieściami o samotnikach
przemierzających betonowe dżungle wielkich miast? Nie wiem i w gruncie
rzeczy nie ma to chyba większego znaczenia. Czarne okazało się bowiem powieścią zdecydowanie ciekawszą i bardziej niejednoznaczną, niż mogłem przypuszczać.
Na
wstępie wypadałoby oczywiście napisać kilka słów na temat historii,
jaką przedstawia czytelnikowi Kańtoch, określić czas, miejsce i
bohaterów, pobawić się w gatunkowe szufladkowanie – tyle że próba opisu Czarnego
w obrębie tak prostych, sztywnych kategorii jest, przynajmniej według
mnie, zadaniem karkołomnym. Z jednej strony mamy bohaterkę i narratorkę
jednocześnie – młodą kobietę, szukającą spokoju umysłu w różnych
sanatoriach, takich jak to, w którym znajduje się w lecie 1935 roku, gdy
spotykamy ją po raz pierwszy. Wraz z nią wracamy wspomnieniami do roku
1914, do lata spędzonego razem z rodziną w Czarnem, gdy miała raptem
czternaście lat, a świat wydawał się prostszy i pewniejszy. Z drugiej
strony – od samego początku historia wyrywa się sztywnym ramom czasowym,
linearyzm ustępuje miejsca logice snu i wspomnień, status
rzeczywistości zaciera się coraz bardziej, sedno świata umyka, a prawda
gubi się w gąszczu niepewnej pamięci.
Już kilka pierwszych rozdziałów sprawiło, że moje skojarzenia natychmiast podążyły w stronę Sanatorium pod klepsydrą w
reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa. Na początku obserwujemy stykanie się
bohaterki z czymś obcym, czujemy niepokój kłujący raz za razem, dający
do zrozumienia, że coś jest bardzo nie tak z tymi ludźmi, tym miejscem i
całym światem, lecz nie wiadomo do końca co. Potem zaś następuje podróż
w głąb, w czasie której związek między przeszłością a teraźniejszością
rwie się na strzępy, wspomnienia sprzed lat stają się ostre i klarowne,
podczas gdy postacie spotkane przed tygodniem zacierają się i zmieniają w
nierozpoznawalne plamy, a wszystko to łączy się razem w jeden łańcuch
zdarzeń. A mimo to wciąż pozostaje pytanie: czy to naprawdę tak? Z
każdym kolejnym rozdziałem, z każdą kolejną porcją informacji
rzeczywistość, zamiast się klarować, staje się coraz bardziej niepewna.
Pojawiają się nowe możliwości, których nie rozwiewa nawet ostateczne,
jak się wydaje, rozwikłanie tajemnicy niedopasowania odczuwanego przez
bohaterkę. Czy rzeczywiście świat Czarnego został skażony przez
obcość, wplątany w klincz między możliwością i niemożliwością? Może to
wszystko są rojenia szalonej kobiety, niepotrafiącej wyplątać się z
traumy, która wniknęła tak głęboko w jej umysł, że zaburzyła sposób
postrzegania otaczającego bohaterkę świata? A może to coś na kształt
hipnotycznego czy też psychoanalitycznego transu, powolnego wnikania w
przeszłość, zrywania kolejnych zasłon, odkrywania zapomnianych faktów i
wydarzeń, by wreszcie dojść do punktu, gdzie wszystko bierze swój
początek? Czy właśnie dlatego bohaterka pozbawiona jest własnej
podmiotowości, własnego imienia, które zyskuje dopiero przez związek i
podobieństwo do aktorki Jadwigi Rathe?
Uff... długo nic nowego nie było. Cóż, połączenie okresowego lenistwa z napływem kolejnych rzeczy do załatwienia to jednak nie jest dobre połączenie... Ale mam nadzieję, że najbardziej "leniwy" okres już za mną. Dlatego czas na aktualizację, a co!
Druga pełnia Laurell K. Hamilton
Ocena: 6/10
Druga pełnia to już ósmy tom serii
przygód Anity Blake – nekromantki posiadającej niesamowity talent do popadania
w kłopoty, które objawiają się zarówno pod postacią psychopatycznych
wilkołaków, sadystycznej Rady Wampirów, szeregu bogaczy próbujących ją przekupić
lub zastraszyć, nieumarłego maga, jak i już nieco bardziej trywialnych
problemów natury moralnej i uczuciowej. I choć bardzo polubiłem zadziorną
bohaterkę ze słabością do pingwinków, to jednak sposób, w jaki radzi sobie z
kolejnymi przeszkodami, zaczyna być dla mnie coraz bardziej absurdalny i
irytujący.
Mam
sporą zagwozdkę, jak ocenić książkę Laurell K. Hamilton. W gruncie rzeczy
dostałem to, na co liczyłem: lekką, rozrywkową powieść z wampirami, którą
pochłania się szybko i łatwo, niepretendującą do miana ambitnej literatury, ale
też stojącą stopień wyżej od czytadeł w rodzaju Zmierzchu. W książce znalazłem niemal wszystko, co tak polubiłem w
przygodach Anity: sycącą akcję z kilkoma krwistymi kawałkami, odrobinę napięcia
i grozy, wiele świetnie rozpisanych dialogów, pełnych czarnego humoru i ironii,
interesujących bohaterów posiadających własne cele, a przede wszystkim garść
informacji poszerzających obraz świata przedstawionego i relacji pomiędzy jego
mieszkańcami. Ten wątek od zawsze mi się w serii podobał – konstruowanie i
opisywanie wampirzej społeczności, wyjaśnianie tajników animatorskiego biznesu
i analiza nastawienia społeczeństwa do nieumarłych – czuć było, że rzeczywistość
nie sprowadza się do prostego „są wampiry i wilkołaki i się nie lubią, gdzieś
na boku są jeszcze zombie, a wszystkich ich boją się ludzie”. W Drugiej pełni Hamilton odkrywa między
innymi tajniki dyplomacji wampirów, szczegółowo opisuje również założenia
wilkołaczej etykiety, ich obrzędy, gesty oraz kryjące się za nimi znaczenia. Czytelnik
ma też okazję dowiedzieć się nieco więcej o niektórych postaciach – choćby o
roli Jasona czy charakterze więzi między lampartołakami. I choć nie zawsze
informacje te są płynnie wplecione w akcję – niekiedy przypominają mini wykłady
zapisane gdzieś na marginesie – w ogólnym rozrachunku sprawiają bardzo
pozytywne wrażenie.
...czyli o reinterpretacyjnych możliwościach fantastyki i o tym, czy cokolwiek z nich wynika.
Nie jestem typem ponurego malkontenta, marudzącego na każdy aspekt życia, który nie jest tak ładny, kolorowy, soczysty i puszysty jak na mitycznym Zachodzie. Jadąc samochodem nie przyklejam do szyby zdjęcia niemieckich autostrad, oglądając polską piłkę nożną nie próbuję udawać, że to głębokie rezerwy trzeciej ligi angielskiej, nie mamię się też, że polskie disco polo to tak naprawdę włoskie disco, w którym ktoś flamastrem dopisał złą końcówkę. Cóż, najwyraźniej w pewnych kwestiach klapki na oczach trzymają mi się mocno, trudno. Jednak gdy przychodzi do oceniania polskiej popkultury, nie mam wątpliwości, że jej konsumpcja naznaczona jest dojmującym wstecznictwem. I nie chodzi mi tu nawet, że ów osławiony przemysł kulturalny Benjamina w przypadku naszego kraju pod wieloma względami – choćby filmowym – przybrał kształty mizerne. Niestety, w taśmowej produkcji i recyklingu popkultury nie ma miejsca dla – tak uwielbianych u nas – przymierających głodem mistrzów, którym muzy objawiły ideę monumentalnego dzieła o zbawicielach lub maczaniu magdalenek w herbacie. Bardziej natomiast mierzi mnie fakt, iż w dobie rosnącego wpływu kultury popularnej, zaznaczającego się na wielu poziomach (chociażby w ilości produkcji filmowych na świecie, liczbie publikacji naukowych) w Polsce jest wciąż często traktowana jest jak bękart kultury, którego najlepiej – jak Quasimodo – zamknąć w piwnicy, bo nic dobrego z niego nie będzie. Oczywiście, powoli to się zmienia – komiksy pojawiają się na salonach, gry komputerowe wchodzą do dyskursu akademickiego... Ale fantastyka? Jakieś smoki, czary, kosmici, latające spodki, roboty, gwiezdne wojny? Spróbujcie je znaleźć w omówieniach premier, poszukajcie recenzji w „poważnych” czasopismach, zagadnijcie o to krytyków lub akademików. I co?
Ocena: 6/10 Recenzja ukazała się pierwotnie za portalu EFantastyka
Olbrzymi samurajowie strzelający z minigunów, niemieccy ożywieńcy napędzani parą, powietrzny pojedynek między bombowcem a wkurzoną smoczycą, pędzący pociąg wypełniony zabójczymi cyborgami, a to wszystko w jednym filmie. W normalnym przypadku wypadałoby się tylko złapać za głowę i zapytać, czy aby ktoś tu nie oszalał. Ale fakt, że za całe to szaleństwo odpowiada Zack Snyder, może napawać jako takim optymizmem - w końcu facet mający na koncie takie hity jak 300 czy Strażnicy z pewnością sobie poradzi. Niestety rzeczywistość zweryfikowała oczekiwania fanów.
Żebyśmy się dobrze zrozumieli: Sucker Punch nie jest aż tak złym filmem, jak twierdzą niektórzy, ba, pod pewnymi względami jest wręcz zaskakująco pomysłowy. Rzecz w tym, iż nadal wiele mu brakuje - już nawet nie do perfekcji (wątpię zresztą, żeby w nią celował), ale do poziomu dobrego kina. Jestem rozdarty: z jednej strony produkcja spełniła moje oczekiwania - dostałem efektowny film akcji, pozbawiony głębszej refleksji czy fabularnej ekstrawagancji, za to z masą sprawnie zrealizowanych scen walk, sporą liczbą strzelanin i ładnymi dziewczynami. Z drugiej jednak trudno przejść obojętnie wobec oczywistych braków tego filmu, w rodzaju nienajlepszych dialogów czy braku jakiejkolwiek wiarygodności psychologicznej bohaterów. Ale nie ma co uprzedzać faktów. First thing first.
Akcja osadzona jest w Ameryce lat 50. Babydoll zostaje zamknięta w szpitalu psychiatrycznym z woli swojego ojczyma (wyjątkowo antypatycznego typka), który dobija osobliwego targu z opiekunem pacjentek: za pięć dni przybyć ma lekarz i dokonać zabiegu lobotomii, po którym dziewczyna nie będzie już sprawiać żadnych "kłopotów". Babydoll jednak nie chce czekać z założonymi rękami - wraz z czwórką innych pacjentek zamierza wydostać się z zakładu. Plan zakłada zdobycie pięciu przedmiotów niezbędnych do ucieczki. Operacja jest jednak wyjątkowo niebezpieczna, o czym dziewczyny szybko się przekonają…
Powiedzmy szczerze: fabuła jest dość wątła i schematyczna. Gdyby chcieć zrobić z Sucker Punch realistyczny film, całość złożyłaby się jak domek z kart. Snyder jednak komplikuje narrację, wprowadzając w obręb fabuły kolejne wyobrażenia nałożone na rzeczywistość: zbiorowe, przekształcające szpital psychiatryczny w burdel, oraz drugie, będące imaginacją Babydoll, całkowicie oderwaną od czasu i przestrzeni świata przedstawionego. Pomysł nienowy i z pewnością nie wszędzie pasujący. Mam wrażenie, że zadanie właściwego inkorporowania go w dzieło filmowe nieco przerosło Snydera: owszem, szwy - przynajmniej na pierwszym poziomie - są niemal niezauważalne i momentami można zadawać sobie pytanie, czy zdarzenia są realne czy wyobrażone. Problem w tym, że sekwencje, w których Babydoll zanurza się w swoich fantazjach, wydają się zbyt nieprzystające do całości, zaś ich wprowadzenie - czysto pretekstowe. W połączeniu z nieco przesłodzonym zakończeniem (dzięki Bogu oszczędzono nam patosu) i pewnymi błędami logicznymi daje to lekko nieprzyjemne wrażenie. Przyznać jednak muszę, że momentami fabuła zaskakuje zwrotami akcji, które rozbijają typowo amerykański schemat opowiadania i sprawiają, iż finał nie jest aż tak przewidywalny. Cieszy fakt, że Snyder nie poszedł całkiem na skróty. Historia wprawdzie nadal nie zachwyca, ale spodziewając się czegoś gorszego, byłem mile rozczarowany.
Oczywiście można gorąco narzekać, że opowieść nie trzyma się kupy, a sekwencje imaginacji głównej bohaterki są kiczowate i zupełnie irracjonalne. Pozostaje jednak pytanie: czy nie tak właśnie miało być? Trudno nie zauważyć, iż Sucker Punch przypomina wielką, napakowaną akcją grę komputerową. Nie chodzi już nawet o to, że Snyder czerpie garściami z kultury popularnej - on się w tej popkulturze zakopał po same uszy i ani myśli z niej wychodzić. Wystarczy spojrzeć na cały ten jarmarczny sztafaż: główna bohaterka to wywijająca kataną lolitka, wyciągnięta z rozerotyzowanej mangi; jej towarzyszki bez przeszkód dostałyby angaż w komiksach o superbohaterach i filmach akcji; szpital psychiatryczny materializuje stereotypowe wyobrażenie o wariatkowie, a burdel żywcem wyjęty jest z taniego harlequina. Kolejne etapy i przedmioty do zdobycia funkcjonują za zasadzie leveli do zaliczenia: szybkie intro, odprawa przed misją, mozolne przebijanie się przez mrowie wrogów, a na koniec pojedynek z big bossem - zadanie zaliczone, możemy lecieć dalej. Nieprzypadkowe są również światy, do których trafia Babydoll z ferajną: poziomy te stanowią nic innego jak przegląd przez popularne estetyki i kalki popkulturowe - feudalna Japonia i pojedynki z demonami, potem skok do steampunkowej Francji i walka z parowymi nazi-zombie, szybka przebieżka przez heroic fantasy ze swoimi smokami i orkami, a na koniec wizyta u fanów SF i cyberpunka. Reżyser bawi się schematami: zarówno popkulturowymi, jak i filmowymi (finał zdarzeń z Rocket jest tu dobrym przykładem), które nie każdy kupi, trudno im jednak odmówić efektowności.
Jeśli coś bowiem stoi u Snydera na wysokim poziomie, to niewątpliwie efekty specjalne. Sekwencje walk, wojenny chaos, eksplodujące zeppeliny, walące się w gruzy pagody i mechy z króliczymi uszkami - wszystko ocieka przesadą, kiczem i przerysowaniem, ale jednocześnie jest niezwykle soczyste i syci oko pięknem destrukcji. Niemal stale coś się dzieje i ten natłok zdarzeń potrafi przysłonić fakt, iż w zasadzie doskonale wiemy, jak to się skończy (paradoksalnie to te "realistyczne" sekwencje znacznie lepiej budują napięcie). Reżyser wyzyskuje swoją umiejętność stosowania slow motion, która robi naprawdę duże wrażenie. Ale… w pewnym momencie Snyder przesadza. Fragment w pociągu jest tak naszpikowany spowolnieniami, nagłymi zmianami ustawień kamery, pryskającymi wszędzie iskrami, że człowiek jest już nasycony jak gąbka i tego nie chłonie - chce tylko, żeby jak najszybciej się skończyło. Zabrakło chyba kogoś, kto stałby reżyserowi nad głową i w odpowiednich momentach walił go młotkiem w łeb, mówiąc: "Nie Zack, przegiąłeś. Zmień to". Wyszłoby to filmowi na dobre.
Przyczepić mógłbym się również do aktorstwa. Bohaterki nic wielkiego nie pokazały - ale powiedzmy szczerze, przy takiej konstrukcji fabuły i tak nie miały szans tego zrobić. Co nie zmienia faktu, że miło się na nie patrzy. Emily Browning całkiem nieźle wypadła w roli Babydoll, choć grała nieco zbyt zachowawczo. Spodobała mi się natomiast Jena Malone jako Rocket - lekko szalona, nieco lekkomyślna i bardzo zdeterminowana. Świetny wybór. Gorzej z resztą: ani Vanessa Hudgens, ani Jamie Hung nie zrobiły na mnie wrażenia, a Abbie Cornish była po prostu irytująca. Pochwalić trzeba natomiast mężczyzn - Oscar Isaac miał chyba największe pole do popisu i skorzystał z tej szansy, tworząc postać niezrównoważonego opiekuna pacjentek, Blue. Także Scott Glenn jako Mędrzec wypadł przekonująco - może poza zakończeniem, gdzie nagle ubyło mu uroku.
Słówko należy się również muzyce. Snyder ma duże wyczucie, jeśli chodzi o warstwę dźwiękową - potwierdził to zwłaszcza w Strażnikach. I choć po ostatnim filmie można było mieć obawy o słuch reżysera, Sucker Punch pokazuje, iż w tej kwestii wszystko wróciło do normy. Wystarczy zresztą obejrzeć sekwencję otwierającą z niezłym coverem "Sweet Dreams" i już wiadomo, że jesteśmy w domu.
Reasumując: Sucker Punch to średniak z naiwną fabułą, świetnymi efektami specjalnymi i zupełnym brakiem hamulców, jeśli chodzi o warstwę wizualną. Ten film pęcznieje w oczach i - mam wrażenie - rozsadza swoją formę. Nie każdemu się to spodoba. Jeśli ktoś jest w stanie całkowicie wyłączyć mózg i dać się ponieść absurdalnemu poczuciu estetyki i popkulturowej grze, będzie zadowolony. Reszta niech omija go szerokim łukiem.
Henry Jenkins, w swojej książce Kultura konwergencji tak oto opisuje to zjawisko:
Jako konwergencję rozumiem przepływ treści pomiędzy różnymi platformami medialnymi, współpracę różnych przemysłów medialnych oraz migracyjne zachowania odbiorców mediów, którzy dotrą niemal wszędzie, poszukując takiej rozrywki, na jaką mają ochotę. Konwergencja to pojęcie opisujące zmiany technologiczne, przemysłowe, kulturowe i społeczne – w zależności od tego, kto je używa i o czym wydaje mu się, że mówi.
W dalszej części książki autor analizuje kilka przykładów konwergencji, w tym także Gwiezdne Wojny i Harry’ego Pottera. Wybór ten wydaje mi się dość interesujący, z uwagi na skalę, w jakiej działają rzeczone fenomeny (nie bójmy się użyć tego słowa). Szał (czy też histeria, zależy jak na to patrzeć) jaki wywołał Harry Potter swego czasu był nie do zniesienia. Kilku tomowa opowieść wżarła się w kulturę w sposób wręcz przerażający, dając specom od marketingu kurę znoszącą złote jaja. Były filmy, koszulki, ilustrowane albumy, masa gadżetów – począwszy od zeszytów, kończąc na okularach, wycieczki i Bóg wie, co jeszcze. Harry straszył nawet z lodówki. A społeczność fanowska przesunęła znacznie granicę inwencji w parzeniu bohaterów filmu w tworzonych masowo fanfikach i fanartach. Gwiezdne Wojny zresztą nie lepsze. Dzisiaj same filmy – które niby powinny być najważniejsze – wyglądają dość biednie na tle kilkunastu gier komputerowych na wszystkie platformy, licznych książkach i komiksach, prezentujących wydarzenia przed, w trakcie i po wydarzeniach zawartych w filmach, serialach animowanych, potężnej ilości gadżetów, prężnej społeczności fanów i wyznawcach religii Jedi.
Jest tylko jeden problem: są to zjawiska, które w dość brutalny sposób pomijają medium telewizyjne.
Telewizja w ogóle jakoś rozmija się z tego typu multimedialnością (przynajmniej w kwestii produkcji fabularnych, bo jak pokazał Jenkins, reality TV konwergencji podlega). Bez większych problemów można podać inne przykłady tego typu występujące w kinie, literaturze, grach komputerowych czy komiksie, mniej natomiast w telewizji. A jeśli już, to jest ona raczej miejscem ekspansji, niż prowadzącym ją (powstaje tu zresztą pytanie, czy na przykład adaptacje można uznać za przejaw konwergencji?). Czyżby telewizja była tak niewprawna, że nie potrafiła zbudować sobie takiego przedstawiciela? Cóż, jeśli się bliżej przyjrzeć, to można go znaleźć. I to nawet dość poważnej wagi…
Data 8 września 1966 z pewnością nie mówi wiele sporej części populacji zwanej przez wielu ludzką. Jednak dla niektórych, pełnych wewnętrznej siły i czujących pęd do przygody kosmicznych podróżników jest to data ważniejsza niż chrzest Polski i bitwa pod Grunwaldem. Tego dnia bowiem, na antenie amerykańskiej NBC, wyemitowano pierwszy odcinek serialu Star Trek. Jak na popkulturowego giganta, serial nie miał imponującego startu: po zaledwie trzech sezonach, z powodu niewielkiej oglądalności, Star Trek: The Original Series zdjęto z anteny. Serial miał zresztą zejść już po pierwszym sezonie, ale żywiołowa reakcja fanów, którzy zalali producentów powodzią listów, fakt ten odwlekła. I wystarczyła, by serial pozostał w umysłach setek tysięcy, jeśli nie milionów, fanów.
W chwili obecnej Star Trek obejmuje sześć serii telewizyjnych:
Star Trek (1966-1969, Star Trek: The Original Series) Star Trek: Animowana Seria (1973-1974, Star Trek: The Animated Series) Star Trek: Następne pokolenie (1987-1994, Star Trek: The Next Generation) Star Trek: Deep Space Nine (1993-1999, Star Trek: Deep Space Nine) Star Trek: Voyager (1995-2001, Star Trek: Voyager) Star Trek: Enterprise (2001–2005, Star Trek: Enterprise)
Część z nich była nawet emitowana w Polsce (sam oglądałem Deep Space Nine i The Next Generation na kanale komercyjnej stacji). Obok nich zobaczyć można także jedenaście (!) filmów kinowych:
1. Star Trek (Star Trek: The Motion Picture, 1979) (reż. Robert Wise) 2. Star Trek II: Gniew Khana (Star Trek: The Wrath of Khan, 1982) (reż. Nicholas Meyer) 3. Star Trek III: W poszukiwaniu Spocka (Star Trek III: The Search for Spock, 1984) (reż. Leonard Nimoy) 4. Star Trek IV: Powrót do Domu (aka Star Trek IV: Powrót na Ziemię) (Star Trek IV: The.Voyage Home, 1986) (reż. Leonard Nimoy) 5. Star Trek V: Ostateczna Granica (Star Trek V: The Final Frontier, 1989) (reż. William Shatner) 6. Star Trek VI: Nieodkryta kraina (aka Star Trek VI: Wojna o pokój) (Star Trek VI: The Undiscovered Country, 1991) (reż. Nicholas Meyer) 7. Star Trek: Pokolenia (Star Trek: Generations, 1994) (reż. David Carson) 8. Star Trek: Pierwszy kontakt (Star Trek: First Contact, 1996) (reż. Jonathan Frakes) 9. Star Trek: Rebelia (Star Trek: Insurrection, 1998) (reż. Jonathan Frakes) 10. Star Trek: Nemesis (2002) (reż. Stuart Baird) 11. Star Trek (2009) (reż. J.J. Abrams)
Ostatni z nich, w reżyserii J.J. Abramska, będący czymś w rodzaju prequela, odniósł dość spory sukces w kinach (nominacje do Oscara) i na nowo rozniecił trekkowy szał na świecie, (wredny paradoks – dla pewnej grupki osób, Star Trek kojarzy się przede wszystkim z filmami kinowymi, nie z serialami. Przebrzydła ta kinematografia!). Z polskiej perspektywy serial ten wydawać się niczym szczególnym – ot, zwykła opowieść sf, o załodze gwiezdnego statku, przemierzającego przestrzenie kosmosu, bo na Ziemi panuje pokój, miłość i dostatek. A jednak – serial wdarł się w umysły spokojnych Amerykanów. W ten sposób pierwszy prototyp promu kosmicznego nazwano Enterprise, wiele powiedzonek załogi przeniknęło do mowy potocznej, a klingońskie powiedzenie Zemsta to danie, które najlepiej smakuje na zimno (ang. Revenge is a dish best served cold), Quentin Tarantino uczynił mottem Kill Billa. Można się doliczyć także kilkudziesięciu publikacji książkowych i komiksowych, licznych gier komputerowych i gadżetów, jednak tym, co najważniejsze w świecie Star Treka, to jego fani, zwani trekkerami.
Powiedzmy sobie szczerze – trekkerów uznać należałoby za osobny gatunek ludzki, albo choć mniejszość narodową (kulturową, wyznaniową, polityczną?). W końcu, o ile fan Gwiezdnych Wojen może z dumą prezentować swój mundur imperialnego szturmowca, chwalić się mieczem świetlnym i paradować po miejskim rynku w charakterystycznym habicie Obi Wana, to żeby przebrać się w znaną z filmów federacyjną „piżamkę”, trzeba być naprawdę zdrowo pokręconym. A mimo to, takich ludzi nie brakuje!
W dodatku środowisko trekkerów wydaje się (mówię na podstawie opinii i materiałów wizualnych, bo sam do tego grona się nie zaliczam) wyjątkowo hermetyczne. I płodne. Organizowane są specjalne konwenty, powstają fanowskie filmy (niekiedy nawet z udziałem aktorów z oryginalnych filmów), masa opowiadań, fanfików, fanartów, cosplayów i sam nie wiem, czego jeszcze. Fani przeprowadzają psychoanalizy bohaterów, śledzą działalność i specyfikację techniczną każdego pokazanego w serialu/filmie pojazdu, stwarzają długie, niemal encyklopedyczne wpisy dotyczące zaprezentowanych w serialu ras, słowem – pogłębiają i tak już potężne uniwersum ST. Dla nich jest to z pewnością przeżycie niezwykłe, interesująca gra, która dla człeka normalnego sprawia wrażenie wariactwa (choć biorąc pod uwagę popularność fantastyki, tacy uchowali się jeszcze tylko na Grenlandii). Efekty widać gołym okiem – świat, który w swych początkach był uznawany za nudny, skomplikowany i zbyt naukowy, zwłaszcza w porównaniu do rozrywkowych Gwiezdnych Wojen, nadal żyje i ma się dobrze. I nie musi odcinać kuponów jak dzieło Lucasa…
W kolejnej zaś notce – polowanie na wampiry. Ostrzyć kołki!
Fan fiction (czasem używany skrót: ff) – tworzenie przez fanów (a niekiedy, przeciwnie, krytyków) istniejącego filmu, książki, serii komiksowej itp. opowiadań (zwanych fanfikami lubfanfiktami) nawiązujących do danego utworu, dotyczących dziejów postaci w wybranym przez autora czasie. Aby w pełni zrozumieć fanfik, trzeba znać pierwowzór.
Fanfiki można podzielić kilka grup:
alternatywne – czyli rozważania co by było gdyby.... Jedyną cechą wspólną z prawdziwym źródłem (filmem, książką) są główni bohaterowie; autor takiego fanfika wprowadza jakąś istotną zmianę na początku historii, które zupełnie zmienia fabułę i kształtuje ją zupełnie inaczej niż w pierwotnej wersji oryginalnej kontynuacje – dotyczące dalszych (sequele) lub wcześniejszych (prequele), nie ujętych w utworze, losów bohaterów, poboczne – rozwijające wątki nieopowiedziane szczegółowo w utworze, któremu poświęcony jest fanfik. Do tej kategorii zaliczają się również fanfiki, w których głównym bohaterem jest postać występująca w oryginale jako drugoplanowa, a nawet epizodyczna, co pozwala zobaczyć całą historię w innym świetle.
Tyle definicji. Gdyby przejrzeć Internet, okazałoby się, że fanfików jest w nim na pęczki. Do pewnego czasu były to przede wszystkim teksty, oparte na dziełach zamkniętych, ze wskazaniem na filmy i gry komputerowe. Final Fantasy, Harry Potter (choć on już nosi znamiona serialu), Zmierzch, Gwiezdne Wojny czy Władca Pierścieni to tylko część z tekstów, które autorzy fanfików z upodobaniem przerabiali/kontynuowali, niekiedy całkowicie je masakrując.
Ostatnimi czasy zauważyć da się napływ fanowskiego grafomaństwa bazującego na serialach telewizyjnych. Posługując się typologią zaproponowana przez J. Fiske (w rozdziale „Intertextuality” z tomu Television Culture) można ową radosną twórczość ludzką uznać za element intertekstualności wertykalnej, a konkretniej tekst III rzędu. Tłumacząc na ludzko-ludzki: fanfiki stają się tekstami, będącymi replikami widzów na seans telewizyjnego serialu. Kiedyś fani Dynastii czy innej Mody na sukces wysyłali listy do twórców, z pytaniami/zażaleniami/groźbami. Teraz wypisują swe żale na forach internetowych i fanfikach.
Myliłby się jednak ten, kto uważa, że fanfik to po prostu idiotyczny pomysł bandy oszołomów. Wręcz przeciwnie! Pod pewnymi względami to idealne wręcz rozwiązanie dla scenarzystów i producentów. Cały proces ma charakter symbiozy:
+ Widz otrzymuje galerię dobrze zarysowanych postaci, wchodzących w różne relacje. Co więcej, ich liczba z czasem (zazwyczaj) się zwiększa. Ileż możliwości to daje! Można dzięki temu dokonywać kombinacji, o których nie śniło się twórcom! (Idealny wydaje się tu przykład Harry Pottera, w którym duety Harry & Malfoy czy Syriusz & Snape to tylko „grzeczne” przykłady inwencji internautów). + Im więcej odcinków, tym więcej wątków, które twórcy napoczynają lub sygnalizują. A to oznacza, że Internetowi twórcy otrzymują mnóstwo możliwości, żeby się wykazać! Weźmiemy np. takiego House M.D. I przerobimy na kryminał. Albo thriller. Albo telenowelę. Albo gejowskie porno. Do wyboru, do koloru. + ZAWSZE znajdzie się ktoś, komu nie spodoba się wykorzystane rozwiązanie fabularne. I napisze własne. Niekiedy lepsze. Zazwyczaj gorsze. Ale być może zdobędzie pewną sławę i respekt na dzielni.
A jak to wszystko wygląda z perspektywy producenta? Przede wszystkim otrzymuje on ogromne i niemal niewyczerpane źródło informacji, inspiracji i pomysłów. Pisarze fanfików nie mają najczęściej żadnych oporów, aby spełnić swe najdziksze marzenia i przedefiniować dany tekst na własną modłę. Jednocześnie opowiadania, jakie generują, są w większości zamkniętymi, skończonymi dziełami. Dla twórcy serialu to istna żyła złota! Mając pod ręka takie źródło różnorodnych odczytań i kombinacji, może bez większych problemów uszczknąć dla siebie nieco z tej skarbnicy. Biorąc pod uwagę, że fanfiki piszą osoby o różnych doświadczeniach, wykształceniu czy sytuacji życiowej, teksty nabierają większej wartości i stają się bardziej przekonywujące i nie trzeba tracić czasu na długie studiowanie takiej a takiej sytuacji (choć nie oszukujmy się – ogromna część fanfikowej twórczości to miałkie i monotonne twory śmieciopodobne, których miejscem przeznaczenia jest wysypisko. Tyczy się to zwłaszcza porno opowiastek, które z wytrwałością godną lepszej sprawy produkują nastolatki pod każdą chyba szerokością geograficzną).
Tak więc, kto wie? Być może w niektórych serialach, które z taką lubością oglądamy, znajdują się pomysły wytrwałych grafomanów, wystukujących na klawiaturach kolejne romanse, podczas gdy producenci pasibrzuchy palą cygara i piją whisky, liczą kasę z transmisji? A ty, nieświadomy widzu, rozpływasz się w zachwytach, jaki ten House jest wygadany…
A w ramach ordynarnej kryptoreklamy, fanfik nowego rodzaju, autorstwa mojej znajomej. Dla fanów Star Treka.
Bezpowrotnie minęły czasy, kiedy seriale postrzegano jako bękarty filmu kinowego, na którym mogły żerować, licząc na resztki, które skapną z pańskiego stołu. Przypominały jeden z drugim takiego Kopciucha, biegającego w znoszonych butach i w sukience z dziurą na tyłku. W serialach pokroju Magnum czy Miami Vice braki fabularne czy budżetowe dało się jakoś zamaskować szybką akcją, pięknymi kobietami i wyszczekanymi bohaterami. Co więcej, czasy w jakich działy się seriale były na tyle bliskie współczesności, że odpadały problemy z tym, aby „wszystko trzymało się kupy” w kwestii scenografii i sprzętów.
Gorzej sprawa miała się z serialami fantastycznymi. Te zazwyczaj działy się w wymyślnych sceneriach, pełnych technicznych nowinek, dziwacznych maszynerii i zupełnie niefunkcjonalnych strojów, którym z czasem powiększały się dekolty. A nawet jeśli działy się współcześnie, istniał jakiś superbohater, którego niesamowite zdolności trzeba było pokazać. I tu zaczynał się problem. Telewizja to nie wytwórnia filmowa i worka pieniędzy na produkcje nikt nie da, trzeba więc radzić sobie w inny sposób. Bierzemy tańsze gwiazdy, robimy mniej gustowną, (ale tańszą i łatwiejszą do zniszczenia/spalenia/rozbicia) scenerię, wyrzucamy wszystko, co może znudzić widza i jazda, kręcimy! Ach, i jeśli bohater ma jakieś niezwykłe zdolności, nie wolno tym epatować, bo za dużo z tym roboty a pieniędzy nie ma. Weźmiemy powtórzymy parę razy, jak ten facet przykleja się do ściany. A tego pomalujemy na zielono. I będzie Hulk.
Być może wina leżała po stronie źródła inspiracji (komiks – narzędzie szatana, popkulturowa szmira, szerząca homoseksualizm i namawiająca lemingi do zbiorowego samobójstwa – jak kto woli), nie da się jednak ukryć, że chodzącemu, zielonemu mięśniakowi z fryzurą w stylu mopa brakuje charyzmy i klasy chociażby takiego B.A Baracusa.
Dzisiaj problemu z niewielkimi nakładami finansowymi w zasadzie nie ma: jeśli jakiś serial rokuje szanse na sukces, pompuje się w niego dolary w ilościach przekraczających niekiedy budżety filmowe (przykład Pacyfiku, którego budżet wedle niektórych informacji wynosi – bagatelka – dwieście milionów dolarów). Co więcej, pewnej rehabilitacji doznał film telewizyjny – kiedyś oznaka niewielkich możliwości i miernoty, teraz coraz częściej wykorzystywany do twórczej ekspresji. Przykładem tej zmiany może być wyprodukowany przez The Mob dla angielskiej Sky One dwuczęściowy Terry Pratchett's The Colour of Magic oparty na powieściach Terry’ego Pratchetta : Kolor Magii i Blask Fantastyczny.
Terry Pratchett's The Colour of Magic jest w zasadzie zaprzeczeniem typowego, telewizyjnego produkcyjniaka: ma dobry scenariusz, oparty na bestsellerowych powieściach topowego pisarza. Prezentuje dużą dawkę typowego, angielskiego humoru. Po ekranie biega zgraja sławnych aktorów, wśród których znajduje się m.in. Sean Austin, Jeremy Irons, Tim Curry i Christopher Lee. Wreszcie, film zachwyca bardzo sprawnie wykonanymi i ładnymi efektami specjalnymi, poczynając od postaci (ciekawie animowana ŚMIERĆ i Skalny troll) kończąc na krajobrazach (choćby Kraniec Świata). Oczywiście pod względem efektów specjalnych poziom Władcy Pierścieni to nie jest, ale mało kto chyba tego oczekiwał. Z drugiej strony, oglądając film, trudno w zasadzie zorientować się, że to produkcja telewizyjna! Sprawnością wykonania w niczym nie ustępuje produkcjom wielkich wytwórni. Nie jest to zresztą pierwsza próba sił z dziełami Pratchetta – wcześniej ta sama stacja wyemitowała film Wiedźmikołaj, a w drodze (mam nadzieję) jest kolejny – Piekło pocztowe.
W tym kontekście zastanawiać może pewne opóźnienie, jakie zauważyć można w przypadku naszych rodzimych stacji. Produkcje TVN czy TVP1 nadal uchodzą za pozbawione wszelkiej strawy duchowej, taśmowo produkowane wytwory umysłu pokręconego niegorzej niż włoskie lody. A co gorsza – wytwory słabe, biedne i brzydkie. Pomijając pojedyncze przykłady, rodzime stacje z niechęcią podchodzą do kręcenia produkcji z kręgu szeroko rozumianej fantastyki. Jest to o tyle dziwne, że populacja fanów tego typu produkcji w Polsce jest dość spora, więc dobrze zrealizowany serial fantasy czy nawet kryminał z elementami nadprzyrodzonymi z pewnością znalazłby widzów.
Chociaż… biorąc pod uwagę to, co stało się z Wiedźminem i jaką zyskał sobie sławę, rozumiem twórców, nie palących się do kręcenia fantastyki. W końcu chwytliwy tytuł i duże nazwiska nie wystarczą…
